Değerleme sahasında çoğu zaman düzenlenmiş bir gelir tablosu değil, muhasebecinin gönderdiği mizan (trial balance) bulursunuz: tüm hesapların borç-alacak bakiyelerinin dökümü. Mizan okuyabilen değerlemeci, kimseye muhtaç olmadan işletmenin gelir tablosunu kendisi kurar. Anahtar, Tekdüzen Hesap Planı'nın (TDHP) kod mantığıdır.
TDHP'nin Değerlemeciyi İlgilendiren Bölgeleri
| Kod aralığı | İçerik | Değerlemede kullanımı |
|---|---|---|
| 100–199 | Dönen varlıklar (kasa, banka, alacak, 153 Ticari Mallar) | Stok düzeyi; akaryakıtta yakıt stoku ciddi kalemdir |
| 250–259 | Maddi duran varlıklar (250 arazi, 252 binalar, 257 birikmiş amortisman) | Defter değeri — piyasa değeri DEĞİLDİR; envanter kontrolü |
| 300–309 / 400–409 | Banka kredileri (kısa/uzun) | Borçluluk; DSCR analizi |
| 600–602 | Brüt satışlar (600 yurt içi, 601 yurt dışı, 602 diğer) | Ciro — FMT'nin başlangıcı |
| 610–612 | Satış indirimleri (iade, iskonto) | Net satışa geçiş |
| 620–623 | Satışların maliyeti (621 satılan ticari mal, 622 satılan hizmet) | Brüt kar; akaryakıtta pompa marjı burada görünür |
| 630–632 | Faaliyet giderleri (630 Ar-Ge, 631 pazarlama, 632 genel yönetim) | Faaliyet karına iniş; sahip maaşı genelde 632'dedir |
| 640–649 / 650-659 | Diğer olağan gelir/gider (642 faiz geliri, 646/656 kambiyo) | Çoğu FMOP DIŞI kalır — işletmenin değil kasanın geliri |
| 660–661 | Finansman giderleri | FMOP dışı: mülk değil sahip tercihi |
| 671/681, 679/689 | Olağandışı gelir/gider (önceki dönem, tek seferlik) | Normalizasyonda ayıklanır |
| 770 / 740 / 760 | Genel yönetim / hizmet üretim / pazarlama maliyet hesapları | 7'li grup dönem sonunda 6'lıya yansıtılır; ara mizanda gider detayı burada aranır |
Örnek: Akaryakıt İstasyonu Mizanından Gelir Tablosuna
Aşağıdaki mizan özeti temsili bir istasyona aittir (öğretim örneği; marjları, TCMB Sektör Mali Tabloları dersindeki gerçek sektör verileriyle sınanabilir):
| Hesap | Ad | Bakiye (TL) |
|---|---|---|
| 600 | Yurt İçi Satışlar | 412.000.000 (A) |
| 610 | Satıştan İadeler | 1.100.000 (B) |
| 621 | Satılan Ticari Mallar Maliyeti | 372.500.000 (B) |
| 631 | Pazarlama Satış Dağıtım Gid. | 9.800.000 (B) |
| 632 | Genel Yönetim Giderleri | 16.400.000 (B) |
| 642 | Faiz Gelirleri | 2.900.000 (A) |
| 646 | Kambiyo Karları | 1.150.000 (A) |
| 660 | Kısa Vadeli Borçlanma Gid. | 5.700.000 (B) |
| 679 | Diğer Olağandışı Gelirler (sigorta tazminatı) | 1.800.000 (A) |
Net satışlar = 600 − 610 = 412,0 − 1,1 = 410,9M · Brüt kar = 410,9 − 372,5 (621) = 38,4M (marj %9,3) · Faaliyet karı = 38,4 − 9,8 (631) − 16,4 (632) = 12,2M (marj %3,0)
Değerlemecinin FMOP süzgeci: 642 faiz geliri (kasadaki paranın getirisi), 646 kur farkı ve 679 sigorta tazminatı işletmenin sürdürülebilir kârı değildir → dahil edilmez. 660 finansman gideri sahibin kredi tercihi → dahil edilmez. Maaş maliyeti mizanda ne kayıtlıysa o kullanılır; varsayımsal işletmeci maaşı eklenmez (yalnızca ücretsiz aile emeğiyle dönen küçük işletmelerde piyasa karşılığıyla tamamlama gerekebilir):
FMOP ≈ 12,2M TL → kapitalize edilecek taban budur; defterden okunacak "dönem kârı" (12,2+2,9+1,15+1,8−5,7 = 12,35M) değil. Bu örnekte iki sayı yakın görünür ama bileşimleri tamamen farklıdır: dönem kârının içinde faiz, kur farkı ve tazminat gibi sürdürülemez kalemler vardır; başka bir yılda aynı fark milyonlarca lira açılabilir.
Mizanda Nelere Bakılır — Kontrol Listesi
- 600 serisi ↔ POS/otomasyon: Ciro, yazarkasa-otomasyon raporuyla (akaryakıtta pompa otomasyonu) çapraz doğrulanır; mizan tek kaynak olmaz.
- 602 Diğer Gelirler: İçinde kira geliri olabilir — o akış ayrı kapitalize edilir, cirodan ayıklanır.
- 257/252 farkı: Binaların net defter değeri değerleme sonucu değildir; ama sıfıra inmiş amortisman + eski bina, yenileme yatırımı ihtiyacının işaretidir.
- 131/331 Ortaklardan alacak/borç: Şişkinse kâr, ortak çekişleriyle deforme olabilir; normalizasyon gerekir.
- Ara mizan uyarısı: Yıl içi mizanda 7'li hesaplar 6'lıya henüz yansıtılmamış olabilir; gider 632'de değil 770'te durur. Aralık/kapanış mizanı isteyin.
1) KDV dahil ciro okumak — 600 hesap KDV hariçtir ama işletmecinin "cirom" dediği çoğu zaman KDV dahildir; hangisiyle konuştuğunuzu netleştirin. 2) 642/646/679'u kâra dahil edip kapitalize etmek. 3) Ara mizanı yıllıkmış gibi yıllıklandırmadan kullanmak. 4) Tek yılın mizanı ile yetinmek — en az son 3 kapanış mizanı istenir.
Özet: Mizan, kod bilenin elinde hazır gelir tablosudur: 600'lerden 632'ye inen yol FMOP'un iskeletini verir; 64x/66x/67x/68x hesapları normalizasyonun ayıklama listesidir. Ciro otomasyonla, kâr sektör ortalamasıyla sınanır.